बिहीबारको व्रतको धार्मिक महत्व : गुरु वृहस्पति र विष्णु आराधनाले जीवनमा सुख–समृद्धि आउने विश्वास

काठमाडौं । हिन्दु धर्म परम्परामा साताको प्रत्येक दिन कुनै न कुनै देवी–देवतासँग सम्बन्धित मानिन्छ। त्यसमध्ये बिहीबार देवताका गुरु वृहस्पति तथा भगवान विष्णुको पूजा–आराधनाका लागि विशेष दिन मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन व्रत बस्दा पारिवारिक सुख, आर्थिक समृद्धि, विद्या, सन्तान तथा मानसिक शान्ति प्राप्त हुने जनविश्वास रहिआएको छ।

धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा वृहस्पतिलाई देवताका गुरु तथा ज्ञान, धर्म र सदाचारका प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। विष्णुलाई सृष्टिको पालनकर्ता मानिने भएकाले उहाँको पूजा गर्दा जीवनमा स्थिरता, समृद्धि र शान्ति कायम हुने विश्वास गरिन्छ। यसै कारण बिहीबारलाई विशेष धार्मिक महत्व दिइन्छ।

पहेँलो रङ्गको विशेष महत्व

बिहीबार पहेँलो रङ्गलाई शुभ मानिन्छ। पहेँलो वस्त्र लगाउने, पहेँलो फूल चढाउने तथा बेसार, चनाको दाल, केरालगायत पहेँलो वस्तुको दान गर्ने चलन छ। ज्योतिषीय मान्यताअनुसार पहेँलो रङ्ग गुरु ग्रहसँग सम्बन्धित भएकाले यसले सकारात्मक ऊर्जा, ज्ञान र समृद्धि प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।

धार्मिक आस्थाअनुसार यस दिन लक्ष्मीको पूजा पनि गर्ने चलन छ। लक्ष्मीलाई धन, समृद्धि र सौभाग्यकी देवी मानिने भएकाले विष्णुसँगै लक्ष्मीको आराधनाले घरमा सुख–शान्ति बढ्ने विश्वास गरिन्छ।

व्रत बस्ने विधि र नियम

बिहीबार व्रत बस्दा बिहान स्नान गरी शुद्ध भएर पहेँलो वस्त्र धारण गर्ने, भगवान विष्णु तथा गुरु वृहस्पतिको पूजा गर्ने तथा मन्त्र जप गर्ने परम्परा छ। ‘ऊँ गुरवे नमः’ मन्त्र जप गर्न विशेष फलदायी मानिन्छ। व्रत बस्ने अवधिलाई सात महिनादेखि १३ महिनासम्म निरन्तर कायम राख्ने धार्मिक विश्वास छ।

यस दिन केराको रुख पूजा गर्ने चलन पनि व्यापक छ। केरालाई समृद्धि र उर्वरताको प्रतीक मानिन्छ। पूजा गर्दा पहेँलो चन्दन, चनाको दाल, मिठाई (विशेष गरी लड्डु) तथा अन्य पहेँला वस्तुको दान गर्दा शुभ फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। व्रत बस्दा एक छाक नुन नखाने प्रचलन पनि छ।

पौराणिक कथाबाट आएको विश्वास

धार्मिक ग्रन्थहरूमा वर्णित कथाअनुसार एक प्रतापी राजा नियमित रूपमा बिहीबार व्रत बस्ने गर्थे। तर रानीले धार्मिक कर्मलाई महत्व नदिँदा दरबारको सम्पत्ति र वैभव क्रमशः नष्ट भएको उल्लेख छ। दुःख भोगेपछि रानीले बिहीबार व्रत बस्न सुरु गर्दा पुनः दरबारमा समृद्धि फर्किएको कथन पाइन्छ।

यस कथाले धार्मिक आस्था, सदाचार र सकारात्मक कर्मले जीवनमा सुख–समृद्धि ल्याउने सन्देश दिने धार्मिक जानकारहरू बताउँछन्।

सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभाव

नेपाललगायत दक्षिण एसियाली समाजमा बिहीबारको व्रत धार्मिक मात्र नभई सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा पनि विकसित भएको छ। परिवारमा शान्ति, एकता र सकारात्मक सोच कायम राख्न यस्ता धार्मिक अभ्यासले भूमिका खेल्ने विश्वास गरिन्छ।

यद्यपि व्रत र पूजा व्यक्तिगत आस्था तथा विश्वासमा आधारित हुने भएकाले यसलाई वैज्ञानिकभन्दा बढी धार्मिक–सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ। त्यसैले आस्था अनुसार व्रत बस्दा मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टि र आध्यात्मिक शान्ति प्राप्त हुने विश्वास समाजमा कायम रहेको पाइन्छ।