तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा लालीगुराँस टिप्नेलाई कारबाही

काठमाडौं । पूर्वी नेपालको तिनजुरे–मिल्के–जलजले (टिएमजे) क्षेत्रमा लालीगुराँस टिप्ने र हाँगा भाँच्ने गतिविधिमाथि कडा कारबाही सुरु गरिएको छ ।

बसन्तसँगै गुराँस फुल्ने सिजनमा बढ्दो मानवीय हस्तक्षेपका कारण जैविक विविधता र प्राकृतिक संरचनामा असर पर्न थालेपछि सामुदायिक वनहरूले निगरानी कडा बनाउँदै जरिवाना प्रणाली लागू गरेका हुन् ।

‘गुराँसको राजधानी’मा संरक्षण चुनौती

समुद्री सतहदेखि करिब १ हजार ७०० मिटरदेखि ५ हजार मिटर उचाइसम्म फैलिएको तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्र ‘गुराँसको राजधानी’का रूपमा परिचित छ । यहाँ हरेक वर्ष बसन्त लागेसँगै रातो, गुलाबी, सेतोलगायत विभिन्न रङका गुराँसले डाँडाकाँडा ढाक्ने गर्छन् ।

आन्तरिक तथा भारतीय पर्यटकको उल्लेख्य आगमन हुने यस क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा अनियन्त्रित रूपमा फूल टिप्ने, हाँगा भाँच्ने तथा वन क्षेत्रमा क्षति पुर्‍याउने गतिविधि बढेपछि संरक्षणमा चुनौती थपिएको हो ।

कडा निगरानी र जरिवाना व्यवस्था

चैत्रे सामुदायिक वनका अध्यक्ष इन्द्रबहादुर खड्का का अनुसार गुराँस संरक्षणका लागि कडाइ गरिएको छ ।
उनले भने, “गुराँस टिप्ने र हाँगा भाँच्नेहरूलाई भेटे जरिवाना तिराउने व्यवस्था गरेका छौं । वन जोगाउन कर्मचारी राखेर निगरानीसमेत बढाइएको छ ।”

उनका अनुसार गुराँसको जथाभावी प्रयोग रोक्न जुस उत्पादनजस्ता गतिविधिमा समेत नियमन सुरु गरिएको छ ।

जैविक विविधताको महत्वपूर्ण आधार

टिएमजे क्षेत्रमा नेपालमा पाइने ३२ प्रजातिमध्ये करिब २८ प्रजातिका गुराँस पाइन्छन् । रातो, सेतो, गुलाबी, पहेँलो तथा दुर्लभ प्रजातिका यी वनस्पतिले वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीलाई बासस्थान दिनुका साथै माटो संरक्षण, जलस्रोत जोगाउने र कार्बन संकलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन् ।

तर अनियन्त्रित रूपमा फूल टिप्ने र भौतिक क्षति पुर्‍याउने कार्यका कारण यसको पुनरुत्पादनमै समस्या देखिन थालेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

स्थानीय तहको पहल

लालीगुराँस नगरपालिका–७ का वडाध्यक्ष देवेन्द्र खड्का का अनुसार संरक्षणका लागि विभिन्न पहलहरू अघि बढाइएको छ ।

उनका अनुसार जंगलमा पानी पुर्‍याउने, पहिरो नियन्त्रण गर्ने तथा वन व्यवस्थापनका काम भइरहेका छन् । साथै पाँचपोखरी क्षेत्रमा निर्माण गरिएको गुराँस पार्कमार्फत विभिन्न प्रजातिको संरक्षण प्रयास गरिएको छ ।

बढ्दो खतरा

यद्यपि, वन अतिक्रमण, सडक विस्तार, काठ तथा दाउरा चोरी–निकासी र परजीवीको आक्रमणजस्ता समस्याले गुराँसको बासस्थान खुम्चिँदै गएको छ । यसले दीर्घकालीन रूपमा पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्र दुवैमा असर पार्ने जोखिम देखिएको छ ।

विज्ञहरूको चेतावनी

बसन्तपुरमा हालै आयोजित ‘पर्यावरणमा आधारित पर्यटन व्यवस्थापन तथा लालीगुराँस संरक्षण योजना तर्जुमा गोष्ठी’ ले गुराँस संरक्षणका लागि कडा नीति आवश्यक रहेको निष्कर्ष निकालेको छ ।

कार्यक्रममा वन तथा वातावरण विज्ञ डा. नवीन भट्टराई ले ‘गुराँसको राजधानी’मै गुराँसका प्रजाति हराउँदै जानु चिन्ताजनक भएको बताएका थिए ।

त्यस्तै, सामुदायिक वन महासंघ कोशी प्रदेशका अध्यक्ष तुलसी संग्रौला का अनुसार गुराँस संरक्षण बिना यहाँको पर्यावरण र पर्यटन दुवै जोखिममा पर्ने भएकाले समुदायको सक्रिय भूमिका अनिवार्य रहेको छ ।

समग्रमा, तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रमा गुराँस संरक्षणका लागि सुरु गरिएको कडाइले प्राकृतिक सम्पदा जोगाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम मानिएको छ, तर दीर्घकालीन सफलताका लागि नीति, निगरानी र जनचेतना सबैको समन्वय आवश्यक देखिएको छ ।