शुक्रबार व्रतको महत्त्व : सन्तोषी माताबाट सुख–समृद्धिको कामना

काठमाडौं । हिन्दु धार्मिक परम्परामा सन्तोषी माताको पूजा पछिल्ला वर्षहरूमा झन् व्यापक रूपमा फैलिएको देखिन्छ। विशेषगरी शुक्रबार गरिने सन्तोषी माता व्रतलाई श्रद्धा, आस्था र मनोकामना पूर्तिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नेपाल तथा भारतका विभिन्न हिन्दु समुदायमा यो व्रत महिलामात्र नभई पुरुषहरूले पनि गर्ने चलन बढ्दै गएको छ।

धार्मिक अध्येताहरूका अनुसार सन्तोषी माताको पूजा विशेष गरी पारिवारिक सुख, आर्थिक स्थिरता र मानसिक शान्तिका लागि गरिने विश्वास छ। घरपरिवारमा कलह कम होस्, दाम्पत्य जीवन सुखी रहोस् तथा सन्तानको प्रगति होस् भन्ने कामनासहित भक्तजनले नियमित व्रत बस्ने गर्छन्।

सन्तोषी माताको व्रत गर्दा ‘सन्तोष’ अर्थात् सन्तुष्टि जीवनको मूल मन्त्र भएको सन्देश पनि जोडिएको पाइन्छ। धार्मिक व्याख्यामा आवश्यकता भन्दा बढी लोभ नगर्नु, उपलब्ध कुरामा खुशी हुन सिक्नु तथा सकारात्मक सोच राख्नु नै सन्तोषी माताको पूजा दर्शनको सार मानिन्छ। यही कारण आधुनिक जीवनशैलीमा समेत यो व्रतलाई आध्यात्मिक सन्तुलनको अभ्यासका रूपमा हेर्न थालिएको छ।

विशेष गरी शहरी क्षेत्रमा कामको चाप, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र सामाजिक तनाव बढ्दै जाँदा मानिसहरू मानसिक शान्तिको खोजीमा धार्मिक अभ्यासतर्फ आकर्षित भएको अध्येताहरूको भनाइ छ। सन्तोषी माता व्रतले नियमित अनुशासन, संयम र सकारात्मक सोच विकास गर्न मद्दत गर्ने विश्वासले पनि यसको लोकप्रियता बढेको बताइन्छ।

व्रत अवधिभर अमिलो खानेकुरा नखाने नियमलाई पनि प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गरिन्छ। धार्मिक दृष्टिले यसले क्रोध, असन्तोष र नकारात्मक भावनाबाट टाढा रहन प्रेरित गर्ने अर्थ राख्ने विश्वास छ। साथै सादा भोजन, संयमित व्यवहार र नियमित पूजा–प्रार्थनाले मानसिक स्थिरता बढाउने धार्मिक तर्क प्रस्तुत गरिन्छ।

धर्मसंस्कृति विज्ञहरूका अनुसार यस्ता व्रत तथा पूजा परम्पराले सामाजिक एकता कायम गर्न पनि योगदान पुर्‍याउँछन्। व्रत समापनका अवसरमा बालबालिकालाई भोजन गराउने, प्रसाद वितरण गर्ने तथा सामूहिक पूजा गर्ने चलनले समाजमा सहकार्य र सद्भाव बढाउने विश्वास गरिएको छ।

यद्यपि आधुनिक पुस्तामाझ धार्मिक परम्परालाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। कतिपयले यसलाई आध्यात्मिक अभ्यास र मनोवैज्ञानिक सन्तुलनको माध्यमका रूपमा व्याख्या गर्छन् भने कतिपयले सांस्कृतिक परम्परा जोगाउने अभ्यासका रूपमा लिन्छन्।

यसरी धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र मानसिक शान्तिको खोजीको संगमका रूपमा सन्तोषी माताको पूजा तथा शुक्रबारको व्रत आज पनि हिन्दु समाजमा महत्वपूर्ण धार्मिक अभ्यासका रूपमा निरन्तर कायम रहेको देखिन्छ।